Türk-İslam Mimarisinde Bir Geçiş Elemanı Olan Mukarnasın Bibliyometrik Analizi

Özet

Türk-İslam mimarisinin özgün ve üç boyutlu mimari öğelerinden biri olan mukarnas, yalnızca estetik bir süsleme değil; aynı zamanda mühendislik, mimarlık ve sanat tarihi disiplinleriyle iç içe geçmiş çok katmanlı bir araştırma konusudur. Tonoz, kubbe, mihrap ve eyvan gibi unsurlarla bütünleşen bu öğe, özellikle Selçuklu, Endülüs ve Osmanlı dönemlerinde hem yapı strüktüründe hem de yüzey tezyinatında önemli roller üstlenmiştir. Tarihsel bağlamda ele alındığında mukarnasın kökeni İran ve Orta Asya’ya dayandırılmakta olup, ilk örneklerinden biri 958 tarihli İsmail Samani Türbesi olarak kabul edilmektedir. Anadolu Selçuklu ve Osmanlı mimarisindeki önemli örnekler arasında ise Sivas Gök Medrese, Divriği Ulu Camii ve Edirne Selimiye Camii yer almaktadır. Bu yapılar, mukarnasın farklı dönemlerde geçirdiği biçimsel ve işlevsel dönüşümleri somut biçimde yansıtmaktadır. Bu çalışmada, mukarnas kavramının akademik dünyada nasıl ele alındığı bibliyometrik yöntemle incelenerek Web of Science veri tabanında 2013–2022 yılları arasında yayımlanmış 429 bilimsel yayın analiz edilmiş, bu yayınların içeriksel ve niceliksel özellikleri R tabanlı Biblioshiny ve VOSviewer yazılımları kullanılarak değerlendirilmiştir. Amaç, mukarnas üzerine yapılan bilimsel üretimi görünür kılmak ve bu üretimi şekillendiren aktörleri, eğilimleri ve iş birliklerini ortaya koymaktır. Bibliyometri yöntemi, akademik üretimi nesnel verilerle analiz etmeye olanak tanıyan güçlü bir araç olarak kullanılmış; en fazla atıf alan çalışmalar, öne çıkan disiplinler, ülke ve kurum bazlı dağılımlar tespit edilmiştir. Bulgular, mukarnasın sadece sanat tarihi alanında değil, mimarlık, mühendislik ve kültürel miras çalışmaları gibi pek çok disiplinde yoğun ilgi gördüğünü ortaya koymaktadır.