Cumhuriyet Halk Partisi’nin 1949 Yılı Raporlarında Aleviler

Özet

Cumhuriyet Halk Partisi’nin Tek Parti Döneminde, Maraş Milletvekili Hasan Reşit Tankut ve Aksaray Milletvekili Besim Atalay tarafından kaleme alınan raporlar ile yazarı tespit edilemeyen 21 Mart 1949 tarihli belge, Anadolu Aleviliği üzerine yapılan resmi değerlendirmeleri ortaya koyması bakımından önemlidir. Bu raporlar, yalnızca Alevi topluluklarına yönelik algı ve tutumları değil, aynı zamanda dönemin siyasal stratejileri ile etnik-dini gruplara yönelik yaklaşım biçimlerini anlamak açısından da önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır.

Raporlarda, Alevilerin Anadolu’nun bazı bölgelerinde dağınık, bazı bölgelerinde ise büyük gruplar halinde yaşadığı belirtilirken bu toplulukların genellikle Türkçe, Kürtçe ve Arapça konuştukları ve halk arasında Alevi, Tahtacı, Kızılbaş gibi isimlerle anıldıkları ifade edilmiştir. Ayrıca, dede, seyit, şeyh gibi dini önderlik yapıları ve toplumsal dayanışma pratikleri gibi birçok konuda detaylı gözlemler içermektedir. Tankut, Anadolu’daki Alevi varlığını sadece sosyolojik ve dini bir yapı olarak değil, aynı zamanda siyasi bir potansiyel olarak ele almış, Atalay ise Alevilerle sağlıklı ve kalıcı bir ilişki kurma hedefi doğrultusunda eğitim, iskân, kültürel temsiliyet ve toplumsal iletişim ekseninde çok boyutlu bir yol haritası çizmiştir. Bu raporlardaki bilgilerden anlaşıldığı kadarıyla ortak dil ve ortak tarih bilincine dayalı bir ulus yaratma politikası güdülmüştür. Bu makalede, söz konusu raporların içeriği doğrultusunda Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki devlet-Alevi ilişkisi ele alınacak, toplulukların sosyolojik özellikleriyle siyasi yapılanmalar arasındaki etkileşimi değerlendirilecektir. Çalışma hazırlanırken söz konusu raporların yanısıra telif ve tetkik eserlerden de faydalanılmıştır.