Türkiye’deki Havalimanlarının Performanslarının Turizm Mevsiminin Etkisi Açısından LOPCOW Tabanlı ARLON Yöntemi ile Değerlendirilmesi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18124806Anahtar Kelimeler:
LOPCOW Yöntemi, ARLON Yöntemi, Çok Kriterli Karar Verme, Havalimanı Performansı, Turizm MevsimiÖzet
Havalimanlarının performanslarını değerlendirirken, mevsimsel etkilerin performans üzerinde etkisi olup olmadığı da incelenmesi gereken önemli bir araştırma problemidir. Havalimanlarının performans ölçümünde mevsimsel etkiyi en fazla yansıtan durumlardan biri ise turizm mevsiminin etkisidir. Turizm mevsiminde havalimanlarının artan talebi karşılama yeterliliği, performans değerlendirmesi açısından önemli bir göstergedir. Artan talep karşılanamadığı takdirde, mevcut havalimanlarının performansa ilişkin sorunları için çözüm önerileri geliştirilmesi gerekmektedir. Havalimanlarının sorunlarının süreklilik gösterip göstermediğini belirlemek için ayrıca havalimanı performanslarının yıllara göre gösterdiği değişimleri de incelemek ve değerlendirmek gerekmektedir. Bu temel durumlar dikkate alınarak, bu çalışmada temel iki araştırma sorusu tanımlanmıştır. Birinci araştırma sorusu havalimanı performans sıralamasında turizm mevsiminin etkisinin olup olmadığını belirlemeye yönelik iken, ikinci araştırma sorusu ise havalimanlarının performanslarının yıllara göre değişkenlik gösterip göstermediğine yöneliktir. Bu çalışmada, 2023 ve 2024 yılı için Türkiye’de faaliyet gösteren ve çalışmada tanımlanan tüm değişkenlere ilişkin yeterli düzeyde veri içeren 40 Havalimanının performansları belirlenmeye çalışılmıştır. Bu iki yılın verileri dört temel döneme ayrılmıştır. Bu dört dönem, 2023 Yılı Turizm Mevsimi, 2023 Yıl Sonu, 2024 Yılı Turizm Mevsimi, 2024 Yıl Sonu olarak tanımlanmıştır. Çalışmada belirlenen 8 değişkenin her birinin ağırlık değerlerinin belirlenmesi için LOPCOW yöntemi tercih edilmiştir. Havalimanı performanslarına ilişkin sıralamaları oluşturabilmek için ARLON Yöntemi kullanılmıştır. ARLON Yöntemi ile oluşan dört sıralama ise, çalışma kapsamında yanıtlanması gereken dört temel soruya cevap verecek şekilde, Spearman’ın korelasyon testi ile analiz edilmiştir. Çalışmanın gerek turizm mevsimi verileri gerek yıl sonu verileri değerlendirildiğinde, havalimanı performans sıralamasında iç hat kategorisinde yer alan değişkenlerin dış hat kategorisinde yer alan değişkenlere göre çok fazla etkili olduğu çıkarımı yapılmıştır. Bu çıkarım, havalimanı performans sıralamasında iç turizmin dış turizme kıyasla çok daha fazla belirleyici olacağına dair önemli bir göstergedir. Çalışma kapsamında incelenen dört Dönemin tümünde en önemli değişken en yüksek değişken ağırlık değeri ile “İç Hat Uçak Sayısı”, en az önemli değişken ise “Dış Hat Yük Trafiği” değişkenidir. İncelenen dört dönemde de havalimanı performansı açısından ilk 5 sırada yer alan Havalimanları sırasıyla, İstanbul Havalimanı, İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı, Antalya Havalimanı, Ankara Esenboğa Havalimanı, İzmir Adnan Menderes Havalimanı şeklindedir. Antalya Havalimanın Türkiye'deki ilk üç büyükşehirden ikisi olan Ankara ve İzmirdeki havalimanlarını performans açısından geçmesi, Antalya Havalimanının turizm koridorunda yer almasından dolayı mevcut avantajını değerlendirerek performansına yansıtabildiğinin göstergesidir. Çalışmanın analiz sonuçları, incelenen havalimanlarının yaklaşık %60’ında genel anlamda bir performans sorunu olduğunu ortaya çıkarmaktadır. İncelenen dönemlerde, turizm mevsiminin havalimanlarının performans sıralamasını değiştirecek düzeyde bir etkisinin olduğuna ilişkin çıkarımın, istatistiksel açıdan geçerli olduğuna dair yeterli düzeyde kanıt yoktur. Ayrıca çalışmanın analiz sonuçları yıllara göre havalimanlarının performans sıralamasında önemli düzeyde bir değişiklik olmadığını göstermektedir.
Referanslar
Akın, N.G. (2025). Measuring the Performance of Airport Operations in Türkiye with The MPSI Based MABAC Method. Verimlilik Dergisi, 59(4), 803-826. https://doi.org/10.51551/verimlilik.1647363
Akkan, M. M., & Cura, F. (2022). Turizmde Uluslararası Taşımacılık: Havayolu İşletmelerinde Markalaşma. M. Sezgin ve A. Köseoğlu (Eds.), Turizm Sektöründe Markalaşma: Analizler, Sorunlar, Çözümler içinde (s. 231- 249). Konya: Eğitim Yayınevi.
Altin, F. G., Karaatlı, M., & Budak, İ. (2017). Avrupa’nın En Büyük 20 Havalimanının Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri ve Veri Zarflama Analizi ile Değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(4), 1049-1064.
Arıkan, İ. (1998). Havayolu Ulaşımı ile Turizm İlişkisi ve Havaalanları. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 9(2), 46-54.
Arıkan, İ., & Ahipaşaoğlu, S. (2005). Ulaştırma İşletmeleri (2. Baskı). Ankara: Gazi Kitapevi.
Arslan, R. (2021). Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerindeki Havalimanlarinin Critic Temelli WASPAS Yöntemi ile Sıralanması. Uluslararası İktisadi ve İdari Akademik Araştırmalar Dergisi, 1(1), 27-38.
Aydın, S. (2025). Ranking of Metropolitan Airports Using Critic-Based Moora Method. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(1), 231-246. https://doi.org/10.18074/ ckuiibfd.1631688
Biswas, S., Bandyopadhya, G., & Mukhopadhyaya, J.N. (2022). A Multi-Criteria based Analytic Framework for Exploring the Impact of Covid-19 on Firm Performance in Emerging Market. Decision Analytics Journal, 5: 100143. https://doi.org/10.1016/j.dajour.2022.100143
Boniface, G., & Cooper, B.C. (2001). Worldwide Destinations: The Geography of Travel and Tourism (3rd ed.). England: Oxford.
Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (2025a). İstatistikler, Havalimanı İstatistikleri Metaveri Dosyası. 16 Mayıs 2025 tarihinde Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü: https://www.dhmi.gov.tr/sayfalar/istatistik.aspx adresinden alındı.
Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (2025b). İstatistikler, Havalimanları Karşılaştırmalı İstatistikleri. 17 Haziran 2025 tarihinde Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü: https://www.dhmi.gov.tr/sayfalar/istatistik.aspx adresinden alındı.
Dileep, M.R., & Kurien, A. (2022). Air Transport and Tourism: Interrelationship, Operations and Strategies (1st ed.). New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003136927
Ecer, F., & Pamucar, D. (2022). A Novel LOPCOW-DOBI Multi Criteria Sustainability Performance Assessment Methodology: An Application in Developing Country Banking Sector. Omega, 112, 1-17. https://doi.org/10.1016/j.omega.2022.102690.
Ersoy, Y. (2021). Performance Evaluation of Airports During the COVID-19 Pandemic. The Polish Journal of Economics, 4(308), 23-53. https://doi.org/10.33119/GN/143335
Forsyth, P. (2006). Tourism Benefits and Aviation Policy. Journal of Air Transport Management, 12(1), 3-13. https://doi.org/10.1016/j.jairtraman.2005.09.001
Işıldak, B., Keleş, M. K., & Özdağoğlu, A. (2023). Tekirdağ Çorlu Atatürk Havalimanı’nın Performansının IDOCRIW ve WEDBA Yöntemleriyle Yıllara Göre Değerlendirilmesi. HUMANITAS - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 11(INCSOS VIII Özel Sayısı), 169-182. https://doi.org/10.20304/ humanitas.1271656
Kara, K., Yalçın, G.C., Simic, V., Baysal, Z., & Pamucar, D. (2024). The Alternative Ranking Using Two-Step Logarithmic Normalization Method for Benchmarking the Supply Chain Performance of Countries. Socio-Economic Planning Sciences, 92:101822. https://doi.org/10.1016/j.seps.2024. 101822
Kaya, G., Aydın, U., Karadayı, M. A., Ülengin, F., Ülengin, B., & İçken, A. (2022). Integrated Methodology for Evaluating the Efficiency of Airports: A Case Study in Turkey. Transport Policy, 127, 31-47. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2022.08.010
Keskin, B., & Köksal, C.D. (2019). A hybrid AHP/DEA-AR Model for Measuring and Comparing the Efficiency of Airports. International Journal of Productivity and Performance Management, 68(3), 524-541. https://doi.org/10.1108/IJPPM-02-2018-0043
Kiracı, K., & Durmuşçelebi, C. (2022). Türkiye’de Havaalanı Performansının CRITIC temelli EDAS Yöntemiyle Analizi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 837-856. https://doi.org/10.18506/anemon.964827
Köçken, K., Timor, M., & Karakaplan, M.U. (2022). COVID-19 Pandemisi Öncesinde ve Pandemi Döneminde Türkiye’deki Havalimanı Etkinliklerinin Üç Aşamalı Veri Zarflama Analizi İle Belirlenmesi. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 35, 643-652. https://doi.org/10.31590/ ejosat.1085597
Mercan, T., & Atalay, M. (2021). Türkiye’deki Havalimanlarının Performanslarının Kümeleme ve TOPSIS Yöntemleriyle Değerlendirilmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 37, 676-711. https://doi.org/10.14520/adyusbd.796021
Özdağoğlu, A., Keleş, M.K., & Işıldak, B. (2021a). Dünyanın En İşlek Havalimanlarının Piprecia-E, Smart ve Marcos Yöntemleri ile Değerlendirilmesi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 58, 333-352. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.856842
Özdağoğlu, A., Keleş, M. K., & Işıldak, B. (2021b). Havalimanlarının Bulanık DEMATEL ve MABAC Yöntemleri ile Sıralanması. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(1), 46-67. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.697259
Papatheodorou, A. (2021). A Review of Research into Air Transport and Tourism: Launching the Annals of Tourism Research Curated Collection on Air Transport and Tourism. Annals of Tourism Research, 87, 1-17. https://doi.org/10.1016/j.annals.2021.103151
Papatheodorou, A., & Zenelis, P. (2013). The Importance of the Air Transport Sector for Tourism. In C. Tisdell (Ed.), Handbook of Tourism Economics: Analysis, New Applications, and Case Studies (pp. 207–224). Singapore: World Scientific Publishing Company. https://doi.org/10.1142/ 9789814327084_0010
Park, J. W., Roh, S., Jang, H., & Seo, Y. J. (2023). The performance of Major Airports in the Europe, North America and Asia. Asia Pacific Journal of Marketing and Logistics, 35(11), 2808-2833. https://doi.org/10.1108/APJML-07-2022-0608
Sorupia, E. (2005). Rethinking The Role of Transportation in Tourism. Proceedings of the Eastern Asia Society for Transportation Studies, 5, 1767-1777.
Spasojevic, B., Lohmann, G., & Scott, N. (2017). Air transport and Tourism - A Systematic Literature Review (2000–2014). Current Issues in Tourism, 21(9), 975–997. https://doi.org/10.1080/13683500. 2017.1334762
Ünlü, M., & Yeşilkaya, A.B. (2025). Performance Analysis of Airports Located Within Tourism Development Corridors in Türkiye: An Evaluation Using the CILOS and AROMAN Methods. Journal of Aviation, 9(2), 487-496. https://doi.org/10.30518/jav.1684367
Yarlıkaş, S. (2024). Türkiye’de Büyükşehir Statüsünde Olmayan İllerdeki Havalimanlarinin Performanslarının LODECI ve MAUT Yöntemleri ile Değerlendirilmesi ve Karşılaştırılması. E. Ekin (Ed.), Nicel Karar Yöntemleri Alanında Güncel Akademik Çalışmalar ve Araştırmalar içinde (s. 165–179). Eğitim Yayınevi.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
