Dış Ticaret ile İktisadi Büyüme İlişkisi Analizi

Özet

Bu çalışma, Türkiye’nin 1960–2024 döneminde dış ticaret göstergeleri ile iktisadi büyüme arasındaki ilişkiyi teorik ve ampirik bir çerçevede incelemektedir. Analizde, karşılaştırmalı üstünlük yaklaşımı, Heckscher–Ohlin faktör donatımı teorisi, Stolper–Samuelson ve Rybczynski modelleri Türkiye’nin üretim yapısındaki dönüşüm ve ithalata bağımlı ihracat modeliyle ilişkilendirilmiştir. Dış ticaret ve büyüme arasındaki etkileşimler; Birim Kök testleri (ADF, PP, KPSS), ARDL sınır testi, Hata Düzeltme Modeli (ECM), Johansen eşbütünleşme ve Granger–Toda-Yamamoto nedensellik testleri aracılığıyla analiz edilmiştir.

Ampirik bulgular, Türkiye’de ihracatın büyüme üzerinde uzun dönemde pozitif bir etkiye sahip olduğunu; ithalatın ise sermaye ve ara malı yapısına bağlı olarak hem büyümeyi destekleyici hem de dışa bağımlılık yoluyla sınırlayıcı bir etki yarattığını göstermektedir. ARDL sınır testi, değişkenler arasında uzun dönemli eşbütünleşme ilişkisini doğrulamış; ECM katsayısının negatif ve anlamlı olması kısa dönem dengesizliklerin hızla giderildiğini ortaya koymuştur. Johansen testi de dış ticaret ve büyüme arasında yapısal bir uzun dönem ilişkisinin varlığını desteklemiştir. Nedensellik analizleri, ihracattan büyümeye doğru tek yönlü; ithalat ile büyüme arasında ise çift yönlü bir nedensellik bulunduğunu göstermektedir. Bulgular, Türkiye’nin büyüme sürecinin büyük ölçüde ithalata bağımlı bir ihracat yapısına dayandığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, sürdürülebilir büyüme için teknoloji yoğun üretimin artırılması, ithal ara malı bağımlılığının azaltılması ve ihracatın katma değer yapısının güçlendirilmesi gerekmektedir. Çalışma, dış ticaret politikalarının sanayi, teknoloji ve kur istikrarı politikalarıyla bütüncül biçimde ele alınması gerektiğini göstermektedir.