Taşımacılık Yakıt Talebi, Petrol Fiyatı Asimetrisi ve Türkiye’de Emisyon Ayrışması
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21752753Anahtar Kelimeler:
Taşımacılık yakıt talebi, Petrol fiyatı asimetrisi, CO₂ emisyonları, Ayrışma (decoupling), Karbon fiyatlandırması, NARDL, TürkiyeÖzet
Ulaştırma sektörü, CO₂ emisyonlarının azaltılması açısından önemli ve azaltımı güç bir kaynak olup yakıt talebi, petrol fiyatları ve sera gazı emisyonları arasındaki ilişkiyi ulaştırmanın karbonsuzlaştırılmasına yönelik politikaların merkezine yerleştirmektedir. Bu çalışma, Türkiye’de ulaştırma yakıt talebinin petrol fiyatlarındaki değişimlere nasıl tepki verdiğini incelemekte ve ulaştırma kaynaklı emisyonların ekonomik büyümeden ne ölçüde ayrıştırılabileceğini değerlendirmektedir. Analizde 2011Ç4–2024Ç4 dönemine ait çeyreklik veriler kullanılarak doğrusal Otoregresif Dağıtılmış Gecikme (ARDL) ve doğrusal olmayan ARDL (NARDL) modelleri uygulanmış; böylece simetrik ve asimetrik talep tepkileri tahmin edilmiştir. Talep analizini tamamlamak amacıyla ekonomik büyüme ile ulaştırma emisyonları arasındaki ilişki, 2000–2023 dönemine ait yıllık ulaştırma sektörü verileri kullanılarak Tapio ayrışma yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bulguların sağlamlığı alternatif fiyat tanımları, sadeleştirilmiş model yapıları ve genişletilmiş örneklem tahminleri aracılığıyla test edilmiştir.
Bulgular, ulaştırma yakıt talebi, ekonomik faaliyet ve reel petrol fiyatları arasında istikrarlı bir uzun dönem denge ilişkisi bulunduğunu göstermektedir. Yakıt talebinin gelir açısından düşük esnekliğe sahip olduğu, buna karşılık petrol fiyatlarındaki değişimlere negatif yönlü tepki verdiği belirlenmiştir. Daha da önemlisi, analiz ulaştırma yakıt talebinde belirgin bir asimetrik tepki ortaya koymaktadır: petrol fiyatlarındaki artışlar yakıt tüketiminde anlamlı düşüşlere yol açarken, fiyatların düşmesi tüketimin aynı ölçüde yeniden artmasına neden olmamaktadır. Ayrışma analizi ayrıca ulaştırma emisyonlarının ekonomik büyüme ile yapısal olarak bağlantılı olmaya devam ettiğini ve güçlü ayrışmanın yalnızca ekonomik kriz dönemlerinde gözlendiğini göstermektedir. Asimetrik emisyon modelinden elde edilen ek bulgular da petrol fiyatlarındaki artışların ulaştırma kaynaklı karbondioksit emisyonlarını azalttığını, ancak fiyat düşüşlerinin benzer bir geri dönüş etkisi oluşturmadığını doğrulamaktadır. Genel olarak bulgular, kalıcı ve güvenilir fiyat sinyallerinin uzun dönemli emisyon azaltımına katkı sağlayabileceğini; ancak ulaştırmanın etkin biçimde karbonsuzlaştırılabilmesi için toplu taşıma altyapı yatırımları, modal dönüşüm politikaları ve araç verimliliğini artırıcı uygulamalar gibi tamamlayıcı yapısal önlemlerin de gerekli olduğunu göstermektedir.
Referanslar
Acaravcı, A., & Öztürk, İ. (2010), On the relationship between energy consumption, CO2 emissions and economic growth in Europe, Energy, 35, 5412–5420. https://doi.org/10.1016/j.energy.2010.07.009
Apergis, N., & Payne, J. E. (2010), Renewable energy consumption and economic growth: Evidence from a panel of OECD countries, Energy Policy, 38, 656–660. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2009.09.002
Atil, A., Lahiani, A., & Nguyen, D. K. (2014), Asymmetric and nonlinear pass-through of crude oil prices to gasoline and natural gas prices, Energy Policy, 65, 567–573. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2013.09.020
Bacon, R. W. (1991), Rockets and feathers: The asymmetric speed of adjustment of UK retail gasoline prices to cost changes, Energy Economics, 13, 211–218. https://doi.org/10.1016/0140-9883(91)90022-R
Borenstein, S., Cameron, A. C., & Gilbert, R. (1997), Do gasoline prices respond asymmetrically to crude oil price changes? The Quarterly Journal of Economics, 112, 305–339. https://doi.org/10.1162/003355397555118
Brons, M., Nijkamp, P., Pels, E., & Rietveld, P. (2008), A meta-analysis of the price elasticity of gasoline demand: A SUR approach, Energy Economics, 30, 2105–2122. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2007.08.004
Climate Action Tracker. (2025), Türkiye — country assessment. Climate Analytics and NewClimate Institute. https://climateactiontracker.org/countries/turkey/
Cologni, A., & Manera, M. (2008), Oil prices, inflation and interest rates in a structural cointegrated VAR model for the G-7 countries, Energy Economics, 30, 856–888. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2006.11.001
Dahl, C. A. (2012), Measuring global gasoline and diesel price and income elasticities, Energy Policy, 41, 2–13. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2010.11.055
Dahl, C., & Sterner, T. (1991), Analysing gasoline demand elasticities: A survey, Energy Economics, 13, 203–210. https://doi.org/10.1016/0140-9883(91)90021-Q
Dickey, D. A., & Fuller, W. A. (1979), Distribution of the estimators for autoregressive time series with a unit root, Journal of the American Statistical Association, 74, 427–431. https://doi.org/10.1080/01621459.1979.10482531
Engle, R. F., & Granger, C. W. J. (1987), Co-integration and error correction: Representation, estimation, and testing, Econometrica, 55, 251–276. https://doi.org/10.2307/1913236
Erdoğdu, E. (2014), Motor fuel prices in Turkey, Energy Policy, 69, 143–153. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2014.02.013
Espey, M. (1998), Gasoline demand revisited: An international meta-analysis of elasticities, Energy Economics, 20, 273–295. https://doi.org/10.1016/S0140-9883(97)00013-3
Foster, V., Dim, J. U., Vollmer, S., & Zhang, F. (2023), Understanding the challenge of decoupling transport-related CO2 emissions from economic growth in developing countries, Transportation Research Interdisciplinary Perspectives, 22, Article 100967. https://doi.org/10.1016/j.trip.2023.100967
Graham, D. J., & Glaister, S. (2002), The demand for automobile fuel: A survey of elasticities, Journal of Transport Economics and Policy, 36, 1–25.
Grossman, G. M., & Krueger, A. B. (1995), Economic growth and the environment, The Quarterly Journal of Economics, 110, 353–377. https://doi.org/10.2307/2118443
Halıcıoğlu, F. (2009), An econometric study of CO2 emissions, energy consumption, income and foreign trade in Turkey, Energy Policy, 37, 1156–1164. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2008.11.012
Hasanov, M. (2015), The demand for transport fuels in Turkey, Energy Economics, 51, 125–134. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2015.06.005
Hughes, J. E., Knittel, C. R., & Sperling, D. (2008), Evidence of a shift in the short-run price elasticity of gasoline demand, The Energy Journal, 29, 113–134. https://doi.org/10.5547/ISSN0195-6574-EJ-Vol29-No1-6
International Energy Agency. (2023), Türkiye 2023: Energy policy review. IEA. https://www.iea.org/reports/turkiye-2023
International Transport Forum. (2019), Decarbonising transport and the pricing of road transport. OECD Publishing.
Işık, M., Sarıca, K., & Arı, I. (2020), Driving forces of Turkey’s transportation sector CO2 emissions: An LMDI approach, Transport Policy, 97, 210–219. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2020.06.012
Johansen, S. (1991), Estimation and hypothesis testing of cointegration vectors in Gaussian vector autoregressive models, Econometrica, 59, 1551–1580. https://doi.org/10.2307/2938278
Kwiatkowski, D., Phillips, P. C. B., Schmidt, P., & Shin, Y. (1992), Testing the null hypothesis of stationarity against the alternative of a unit root, Journal of Econometrics, 54, 159–178. https://doi.org/10.1016/0304-4076(92)90104-Y
Lardic, S., & Mignon, V. (2008), Oil prices and economic activity: An asymmetric cointegration approach, Energy Economics, 30, 847–855. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2006.10.010
Melikoğlu, M. (2014), Demand forecast for road transportation fuels including gasoline, diesel, LPG, bioethanol and biodiesel for Turkey between 2013 and 2023, Renewable Energy, 64, 164–171. https://doi.org/10.1016/j.renene.2013.11.009
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
