Pazar Alanlarının Mekânsal Gereksinimleri ve Non-Place Kavramı Üzerinden Bir İnceleme
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21752369Anahtar Kelimeler:
Mekân Tasarımı, Non-Place (Yok-Mekân), Kamusal Alan, Modüler Tasarım, Kandıra.Özet
Pazaryerleri, yalnızca ekonomik anlamda alışverişin gerçekleştiği mekânlar değildir. Sosyal etkileşimlerin kurulduğu, kamusal yaşamın şekillendiği ve kentsel belleğin aktarıldığı kamusal alanlar olarak da görev üstlenirler. Buna karşın küreselleşme ve modernleşme süreçleriyle birlikte ortaya çıkan standartlaşmış mekân anlayışı, birçok kamusal alanın kimlik, aidiyet ve toplumsal ilişki üretme özelliklerini kaybetmesine neden olmuştur. Marc Augé tarafından ortaya konulan “Non-Place (Yok-Mekân)” kavramı, tarihsellikten, kimlikten ve sosyal ilişkilerden yoksun mekânları tanımlamaktadır. Havalimanları, metro istasyonları ve alışveriş merkezleri bu kavramın temel örnekleri arasında yer almaktadır. Pazar yerlerinin geçici, periyodik ve dönüşebilir yapıda olmaları ise bu mekânların da birer yok-mekân olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği sorusunu ortaya koymaktadır. Bu çalışma, pazar alanlarının mekânsal gereksinimlerini ve tasarım bileşenlerini Marc Augé'nin Non-Place kavramı çerçevesinde değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma yöntemi, literatür incelemesinin yanı sıra Kocaeli ili Kandıra ilçesinde bulunan Kandıra Kapalı Pazaryeri ve Kandıra Cumartesi Pazarı’nda gerçekleştirilen yerinde gözlem çalışmalarına dayanmaktadır. Gözlemler sonucunda belirlenen mekânsal, işlevsel ve donatıya ilişkin sorunlar değerlendirilmiş; bu veriler doğrultusunda pazar mekânlarının kimliğini koruyan ve kullanıcı deneyimini iyileştirmeyi amaçlayan tasarım önerileri geliştirilmiştir. Ayrıca pazar alanları açık-kapalı olma durumları ve farklı yerleşim şemaları üzerinden analiz edilmiştir. Çalışma sonucunda pazar yerlerinin geçici ve esnek kullanım özelliklerine sahip olmalarına rağmen, kullanıcılar arasında sosyal etkileşim oluşturması, kültürel değerleri yansıtması ve aidiyet duygusunu barındırmasıyla, Augé’nin yok-mekân tanımıyla örtüşmediği düşünülmektedir. Pazar alanlarının aksine kentsel kimliğin ve toplumsal belleğin sürdürüldüğü önemli kamusal mekânlar olduğu görülmüştür. Bununla birlikte mevcut pazaryerlerinde karşılaşılan fiziksel ve mekânsal yetersizliklerin giderilebilmesi için geleneksel çözümlerin ötesine geçilerek esnek üst örtü sistemleri, modüler satış birimleri ve nitelikli kentsel donatıları içeren çağdaş tasarım yaklaşımlarının geliştirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
Referanslar
Aksoy, Y. (2009). Pazar yerlerinin şehir planlaması standart ve ilkeleri yönünden incelenmesi: İstanbul ili Bakırköy ilçesi örneği. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(2), 26–39.
Aktaş, G. (2009). Rekreasyon amaçlı ortak mekânların alışveriş merkezleri örneğinde iç mekân oluşum analizi (Yayın No. 258385) [Sanatta yeterlik tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Alexander, C., Ishikawa, S., & Silverstein, M. (1977). A pattern language: Towns, buildings, construction. Oxford University Press.
Augé, M. (2021). Yer-değiller: Bir üst modernite antropolojisine giriş (Ö. K. Buhari, Çev.). İnsan Yayınları. (Orijinal eser 1992'de yayımlanmıştır.)
Ching, F. D. K. (2023). Architecture: Form, space, and order (5th ed.). Wiley.
Crowe, T. D. (2000). Crime prevention through environmental design: Applications of architectural design and space management concepts (2nd ed.). Butterworth-Heinemann.
Demirbaş, Ü. S. (2025). Bir ayrımcılık aracı olarak kamusal mekânın kullanılması. MSGSÜ Akademi Dergisi, (1), 318–335.
Doğu, K. (2024). Yer olmak–yer yapmak: İstanbul Havalimanı örneği (Yayın No. 904522) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Kültür Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Evcil, N. A. (1991). İstanbul'un Anadolu yakasındaki pazarlar. Yapı, (119), 53–58.
Facebook. (2020). Kandıra Cumartesi Pazarı.https://www.facebook.com/photo.php?fbid= 3863455700391516&set=a.181144151273384&id=100081334010324. URL 2
Gehl, J. (2011). Life between buildings: Using public space (6th ed.). Island Press.
Göçer, O. (1984). Şehirlerde ticaret alanları. İstanbul Teknik Üniversitesi Kütüphanesi.
Gün, E. (2020). Bir sürdürülebilir yapı tasarımı: Semt pazarı (Yayın No. 647520) [Yüksek lisans tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Hall, E. T. (1966). The hidden dimension. Doubleday.
Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities. Random House.
Kanre (Kandıra Rehberi). (t.y.). Kandıra Pazar Yeri. https://www.kanre.com.tr/icerik/kandira-pazar-yeri/74/. URL 1
Karasakaloğlu, D. (2011). Bir yok-mekân olarak temalı otellerde yön-bulma ve kaybolma algılarının incelenmesi: Antalya-Kundu bölgesi otel örnekleri (Yayın No. 299125) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Keleşmehmet, E. (2023). Geçici kamusal mekânın dönüşümü: Semt pazarları üzerine ritimanalitik bir değerlendirme (Yayın No. 810450) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Kılınç, A. İ. (2021). Konaklama model önerisi olarak "Ad-hoc" glamping (Yayın No. 663735) [Doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Kurt Kıral, M. (2020). Kentsel mekân öğesi olarak pasajlarda mekânsal biçimlenme: Ankara-Yenişehir pasajları (Yayın No. 672321) [Doktora tezi, Atılım Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Lynch, K. (1960). The image of the city. MIT Press.
Mortan, K., & Küçükerman, Ö. (2007). Çarşı, pazar ticaret ve Kapalıçarşı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli.
Olgyay, V. (2015). Design with climate: Bioclimatic approach to architectural regionalism (New and expanded ed.). Princeton University Press.
Open Street Map. (t.y.). Kandıra Cumartesi Pazarı’nın İlçe Haritasındaki Konumu. https://www.openstreetmap.org/#map=13/41.07210/30.15095. URL 3
Panero, J., & Zelnik, M. (1979). Human dimension & interior space: A source book of design reference standards. Whitney Library of Design.
Pheasant, S., & Haslegrave, C. M. (2006). Bodyspace: Anthropometry, ergonomics and the design of work (3rd ed.). CRC Press.
Rapoport, A. (1977). Human aspects of urban form: Towards a man–environment approach to urban form and design. Pergamon Press.
Resmî Gazete. (2012). Pazar yerleri hakkında yönetmelik.
Steinfeld, E., & Maisel, J. (2012). Universal design: Creating inclusive environments. Wiley.
Story, M. F., Mueller, J. L., & Mace, R. L. (1998). The universal design file: Designing for people of all ages and abilities. NC State University, The Center for Universal Design.
Şahin, F. (2005). Alışveriş merkezlerinin biçimlenmesinde önemli boyutlardan kamusal mekân ve kamusallık olgusu (Yayın No. 170941) [Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Şahin, Ö. (2019). Birey–mekân ilişkisi bağlamında kamusal alan ve güncel sanata yansımaları (Yayın No.560316) [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Tokyay, V. (2005). Yeni tasarım kültürü ışığında alışveriş mimarlığı ve gösteri kültürü (1). Yapı, (286), 58–64.
Watson, S. (2009). The magic of the marketplace: Sociality in a neglected public space. Urban Studies, 46(8), 1577–1591.
Wikipedia. (2026). Glamping. https://en.wikipedia.org/wiki/Glamping.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
