Şakerim Kudayberdiulı’nın “Boyaulı Suır” Şiirinin Tekstolojik İncelemesi

Özet

Makalede, Şakerim Kudayberdiulı’nın “Boyaulı Suır” adlı şiirinin farklı dönemlerde yayımlanmış basılı nüshaları ile el yazması kaynakları karşılaştırılmıştır. Şakerim’in eserlerinin neşirleri, farklı zamanlarda çeşitli editöryal ilkelere dayanılarak hazırlandığından, metin varyantlarında birlik sağlanamamış; bu durum, leksik, morfolojik ve sentaktik düzeylerde farklılıkların oluşmasına yol açmıştır. Bu tür bir durum, müellif metinlerinin poetik ve semantik yapısının ilmî açıdan tam ve doğru biçimde yorumlanmasını zorlaştırmaktadır. Bu bağlamda, mevcut verilerin sistemli biçimde karşılaştırılması ve aralarındaki varyant farklılıklarının tespit edilmesi önemli görevlerden biri olarak değerlendirilmektedir.

Mevcut el yazması nüshaları listesine dayanarak ve tekstolojik açıdan henüz özel olarak incelenmemiş olması nedeniyle, “Boyaulı Suır” şiiri araştırma konusu olarak seçilmiştir. Söz konusu şiirin alternatif bir el yazması nüshasının günümüze ulaşmış olması, onun karşılaştırmalı analiz nesnesi olarak ele alınmasına zemin hazırlamakta; bu durum, metnin yayımlanma tarihini ve varyant değişikliklerini daha kesin bir biçimde belirlemeye imkân vermektedir.

“Boyaulı Suır” şiirinin metin varyantları arasındaki farklılıkları incelemek amacıyla karşılaştırma, betimleme ve analiz yöntemleri kullanılmıştır. Temel metin olarak, 1912 yılında Semey şehrinde “Järdem” yayınevinden neşredilen “Qazaq aynası” adlı derlemenin faksimilesi ile onun Kiril alfabesindeki transkripsiyonu esas alınmıştır. Bunun yanı sıra, 1988–2018 yılları arasında yayımlanan baskılar da karşılaştırmalı analiz nesnesi olarak kullanılmıştır. Çalışmanın özgün yönü, daha önce incelenmemiş olan 1972 yılında şair Q. Altınbaev tarafından sunulan folklorik varyant ile XX. yüzyılın başlarında şarkıcı Ä. Aldajarulı’nın sözlü anlatımından kaydedilip Ş. Körpebay tarafından sunulan el yazması varyantın ilk kez bilimsel dolaşıma kazandırılmasıdır. Söz konusu varyantlar, karşılaştırmalı analizde bağımsız veri kaynakları olarak değerlendirilmiştir.

Analiz sonuçları, çok sayıda metinsel farklılığın bulunduğunu ortaya koymuştur. Farklılıkların bir kısmı, Arap harfli (töte yazı) metnin çağdaş Kazak Kiril alfabesine aktarılması sürecinde ortaya çıkan transkripsiyon özellikleriyle açıklanabilmektedir (“azar” – “äzer”, “beyşara” – “bişara”, “dıbıs” – “dabıs”, “şını” – “şın”, “äbden” – “äbdän”, “nağıp” – “neğıp”). Buna karşılık, bazı leksik ikamelerin (“asıl” – “jasıl”, “jolğa tüsip” – “orğa tüsip”, “qubılıp” – “qulpyryp”, “tañqaladı” – “tañdanadı” vb.) metnin imgesel sistemi ve semantik tonu üzerinde etkili olan farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Q. Altınbaev ve Ş. Körpebay varyantlarının özgün metinle karşılaştırılması, ilk varyantın diğerlerine kıyasla en fazla işlenmiş olduğunu göstermektedir. Bu durum, söz konusu şiirin folklorik nitelik kazanmış olmasıyla açıklanabilir. Diğer varyant ise özgün metne oldukça yakındır; bu durum, Şakerim’in doğrudan gözetimi altında yetişen Ä. Aldajarulı’nın icra geleneğiyle ilişkilendirilmektedir.

Şakerim şiirlerinin tekstolojisinin hâlen kapsamlı ve sistemli araştırmalara ihtiyaç duyduğu açıktır. Bu durum, şairin küçük hacimli bir şiirinde dahi tespit edilen metinsel farklılıklar tarafından açıkça ortaya konmaktadır.