Türk Kadınlar Birliği’nin Siyasal Mücadelesi ve Dönemsel Dönüşümü, 1924-1935 ve 1949-1960 Yılları Arası Bir Karşılaştırma
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21368210Anahtar Kelimeler:
Türk Kadınlar Birliği, kadınların siyasal katılımı, Nezihe Muhiddin, Erken Cumhuriyet Dönemi, kadın hareketiÖzet
Türk kadınının siyasal haklarını elde etme mücadelesinde önemli bir yere sahip olan Türk Kadınlar Birliği, Cumhuriyet’in ilanının hemen ardından 1924 yılında kurulmuş ve 1935 yılında kendisini feshedinceye kadar etkin faaliyetlerde bulunmuş bir sivil toplum kuruluşudur. Birlik, bu süreçte Türk kadınının mahallî seçimlerde ve milletvekili genel seçimlerinde seçme ve seçilme hakkını elde edebilmesi amacıyla yoğun çaba göstermiştir. 1924–1935 yılları arasında Türk kadınının siyasal hakları için mücadele eden Türk Kadınlar Birliği, 1949 yılında yeniden faaliyetlerine başlamıştır. Tek Parti döneminde kadınların siyasal haklarını kazanması ve bu hakların genişletilmesi amacıyla çalışmalar yürüten dernek, çok partili hayata geçilmesinin ardından yeniden faaliyete başladığında ise daha önce kazanılmış hakların korunması ile kadınlar arasında sosyal yardımlaşma ve dayanışmanın güçlendirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirmiştir.
1924 ve 1949 yıllarında iki kez kuruluşunu gerçekleştiren Türk Kadınlar Birliği, faaliyet gösterdiği bu iki dönemde kuruluş amaçları, örgüt yapısı ve Türk kadınının toplumsal yapı içerisindeki konumu bakımından birbirinden farklı bir görünüm ve yapılanma sergilemiştir. Bu çalışmada, kadınların haklarını elde etme mücadelesi, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden başlayarak Cumhuriyet dönemi Türk kadınına evrilme süreci çerçevesinde ele alınacak; yaşanan dönüşümler öncelikle Osmanlı’daki kadın hareketlerine kısaca değinilerek açıklanmaya çalışılacaktır. Ardından Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte geçmişten devralınan mirasın katkıları doğrultusunda Türk kadınının siyasal haklarını kazanma ve kamusal alanda var olma mücadelesi, Türk Kadınlar Birliği’nin girişimleri üzerinden değerlendirilecektir. Bu değerlendirme, Türk Kadınlar Birliği’nin 1924–1935 ve 1949–1960 dönemlerinde yürüttüğü faaliyetler esas alınarak ortaya konulacaktır. Günümüzde de varlığını sürdüren Türk Kadınlar Birliği’nin, Tek Parti dönemini kapsayan 1924–1935 yılları ile çok partili hayatın ilk yıllarını içeren 1949–1960 döneminde, demokratik ortamda Türk kadınının toplumsal ve siyasal varlığını güçlendirebilmek amacıyla gerçekleştirdiği faaliyetler incelenmeye çalışılacaktır.
Referanslar
Arat, N. (1992). Türkiye’de kadın olgusu. Say Yayınları.
Arslanel, M. N. (2021). Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında kadınların siyasal hayata katılımı. Enderun, 5(2), 196–208.
Ateş, N. Y. (Ed.). (2009). Yeni harflerle Kadın Yolu/Türk Kadın Yolu (1925–1927). İstanbul Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı Yayınları.
Balcı, M., & Tuzak, M. (2017). Cumhuriyet’in ilk yıllarında Nezihe Muhiddin özelinde Türk kadınlarının siyasi hakları için mücadelesi. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 43–51.
Bora, T. (2018). Cereyanlar: Türkiye’de siyasi ideolojiler. İletişim Yayınları.
Bozkır, G. (2000). Türk Kadın Birliği. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(10).
Cumhuriyet. (1935, 11 Mayıs). Türk Kadınlar Birliği olağanüstü kongresi ve fesih kararı. Cumhuriyet.
Cumhuriyet. (1950, 25 Nisan). Adayların mesleklere göre tasnifi. Cumhuriyet, 1–3.
Çakır, S. (2016). Osmanlı kadın hareketi. Metis Yayınları.
Davaz, A. (2014). Eşitsiz kız kardeşlik: Uluslararası ve Ortadoğu kadın hareketleri, 1935 Kongresi ve Türk Kadın Birliği. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Dişbudak, M. (2008). Türk Kadınlar Birliği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
Domaniç, H. (2007). Yaradılıştan bu yana kadın haklarının gelişimi ve sorunları. Arıkan Yayınları.
Gökçimen, S. (2008). Ülkemizde kadınların siyasal hayata katılım mücadelesi. Yasama Dergisi, (10), 5–59.
Gündüz, M. (2008). II. Meşrutiyet ideolojilerinde sosyoloji ve geleceğin toplum tasavvuru. Doğu Batı, (45), 149–170.
Güray, Ş. (2020). Çok partili hayata geçiş ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Türk Dünyası Araştırmaları, 125(247), 405–420.
Hamzaoğlu, M. (2018). Tanzimat’tan erken Cumhuriyet dönemine Türk sosyopolitik yaşamında öne çıkan kadınlar. Lectio Socialis, 2(1), 74–92.
İnan, A. (1982). Tarih boyunca Türk kadınının hak ve görevleri. Millî Eğitim Basımevi.
Kadın Gazetesi. (1947, 1 Mart).
Kadın Gazetesi. (1949, 18 Nisan).
Kadın Gazetesi. (1949–1958). Çeşitli sayılar: 14 Kasım 1949, 17 Nisan 1954 ve 12 Mayıs 1956.
Kaplan, L. (1998). Cemiyetlerde ve siyasi teşkilatlarda Türk kadını (1908–1960). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
Kartal, C. B. (2005). Türkiye’de kadınların siyasal haklarını kazanma süreci ve 1930 belediye seçimleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
Kartal, C. B. (2016). Türkiye’de kadınların ilk defa oy kullandığı 1930 belediye seçimlerinde Türk Kadınlar Birliği’nin faaliyetleri. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (3), 165–197.
Kılıç, Z. (1998). 75 yılda kadınlar ve erkekler. Tarih Vakfı Yayınları.
Koç, D. (2016). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e değişen kadın hareketi: “Kadınlar Dünyası” ve “Türk Kadın Yolu” [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
Kurnaz, Ş. (1996). II. Meşrutiyet döneminde Türk kadını. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Kurnaz, Ş. (2011). Yenileşme sürecinde Türk kadını (1839–1923). Ötüken Neşriyat.
Metintaş, M. Y. (2018). Nezihe Muhittin ve Türk kadınının siyasi haklar mücadelesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi, 1(3), 74–97.
Oğuzhan, M. (2023). Erken Cumhuriyet döneminde kadınların siyasal katılımı: Türk Kadın Birliği. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 9(2-1), 406–424.
Osmanağaoğlu, H. (2015). Feminizm kitabı. Dipnot Yayınları.
Özkiraz, A., & Arslanel, M. N. (2011). İkinci Meşrutiyet döneminde kadın olmak. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 3(1), 1–10.
Öztürk, E. (2007). Türk kadınının feminizme bakışı. Karmat Yayınları.
Sarıtaş, E., & Şahin, Y. (2015). Ellili yıllarında kadın hareketi. M. K. Kaynar (Ed.), Türkiye’nin 1950’li yılları içinde (ss. 627–665). İletişim Yayınları.
Tekeli, Ş. (1982). Kadınlar ve siyasal toplumsal hayat. Birikim Yayınları.
Toprak, Z. (1988, Mart). Halk Fırkasından önce kurulan parti: Kadınlar Halk Fırkası. Tarih ve Toplum, 9(51), 30–31.
Toprak, Z. (1994). Türkiye’de siyaset ve kadın: Kadınlar Halk Fırkası’ndan Arasıulusal Kadınlar Birliği Kongresi’ne (1923–1935). İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, (2), 5–31.
Toprak, Z. (2015). Türkiye’de kadın özgürlüğü ve feminizm (1908–1935). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Türk Kadınlar Birliği. (2022a). Kurumsal tarihçe. https://www.turkkadinlarbirligi.org/tr/kurumsal/1/ Tarih%C3%A7e
Türk Kadınlar Birliği. (2022b). Kurumsal tüzük. https://www.turkkadinlarbirligi.org/tr/kurumsal/2/T %C3%BCz%C3%BCk
Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1926, 17 Şubat). TBMM Zabıt Ceridesi (Devre 2, Cilt 32, s. 230).
Yaraman, A. (2015). Türkiye’de kadınların siyasal temsili. Bağlam Yayıncılık.
Yüceer, S. (2008). Demokrasi yolunda önemli bir aşama: Türk kadınına siyasal haklarının tanınması. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(14), 131–151.
Zihnioğlu, Y. (2013). Kadınsız inkılap: Nezihe Muhiddin, Kadınlar Halk Fırkası, Kadın Birliği. Metis Yayınları.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
