2021 Sonrası Çin–Afganistan İlişkileri: Asimetrik Karşılıklı Bağımlılık ve Dış Politika Dinamikleri
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21887494Anahtar Kelimeler:
Çin dış politikası, Afganistan, asimetrik karşılıklı bağımlılık, non-economic leverage, structural constrainingÖzet
2021 sonrası Çin–Afganistan ilişkileri, mevcut literatürde ağırlıklı olarak Çin’in tek yönlü belirleyiciliği ekseninde, Afganistan’ı ise büyük güç politikalarının edilgen bir nesnesi olarak ele almaktadır. Bu makale, söz konusu çerçevenin analitik yetersizliğine dikkat çekerek ikili ilişkiyi asimetrik karşılıklı bağımlılık kuramı içinde yeniden konumlandırmakta ve karşılıklı, ancak eşitsiz, etkileşimin her iki devletin dış politika davranışını da biçimlendirdiğini göstermektedir. Açıklayıcı vaka analizi tasarımı ve üç dilde (Türkçe, İngilizce, Farsça) birincil ve ikincil kaynakların sistematik nitel içerik analizine dayanan çalışma, özellikle ABD’nin askerî çekilmesi sonrası dönemde ilişkinin tek yönlü etki modelleriyle yeterince açıklanamayacağını savunmaktadır. Çin, ekonomik kapasitesi, bölgesel nüfuzu ve stratejik eyleyiciliği bakımından yapısal olarak üstün bir konumda bulunmakla birlikte, Afganistan’ın Orta, Güney ve Batı Asya’nın kesişim noktasındaki jeostratejik konumu (1–3 trilyon ABD doları değerindeki maden rezervleriyle birlikte) Çin’in bölgesel hesaplamaları üzerinde belirgin dolaylı kısıtlar oluşturmaktadır. Analiz, güvenlik etkileşimi, ekonomik ve ticari dinamikler, jeopolitik konumlanma ve ABD çekilmesinin yapısal sonuçları olmak üzere birbiriyle ilişkili dört boyut etrafında kurgulanmıştır. Bulgular, Çin–Afganistan ilişkilerinin ulusal çıkar hesaplamaları, yapısal kısıtlar ve bölgesel güç rekabeti tarafından şekillendirilen karşılıklı ancak asimetrik bir etkileşim örüntüsüyle nitelendiğini doğrulamaktadır. Çalışmanın temel kuramsal katkısı, asimetrik karşılıklı bağımlılık yazınına iki yeni kavram kazandırmasıdır: zayıf bir aktörün ekonomik karşılıklı bağımlılıktan ziyade jeostratejik konum aracılığıyla yapısal etki üretme kapasitesini ifade eden "ekonomik olmayan kaldıraç" (non-economic leverage) ve zayıf bir devletin yapısal özelliklerinin, aktif dengeleme stratejisi izlemeksizin büyük güçlerin tercihlerini pasif biçimde biçimlendirdiğini açıklayan "yapısal kısıtlayıcılık" (structural constraining). Bu kavramlar birlikte, yüksek kapasite asimetrisiyle nitelenen zayıf devlet–büyük güç ikilileri üzerine çalışmalar için yeni bir analitik yol açmaktadır.
Referanslar
Acxir, A. S., & Rahmanzai, S. R. (2024). "Review of Opportunities and Challenges in China–Afghanistan Relations Post-U.S. Withdrawal". Journal of Political Science and International Relations, 7(4), 114–127.
Clarke, M. (2016). "'One Belt, One Road' and China's Emerging Afghanistan Dilemma". Australian Journal of International Affairs, 70(5), 563–579.
Dehghani Firouzabadi, S. J. (2017). Osul va Mabani-ye Ravabet-e Beynolmelal [Uluslararası İlişkilerin İlke ve Temelleri] (Cilt 2). Tahran: SAMT Yayınları.
Erfani, S. T. (2024). "Nİgah-e Rahbordi-ye Çin be Afganistan Pas az Khoruj-e Amrika" [Çin'in ABD'nin Çekilmesi Sonrası Afganistan'a Yönelik Stratejik Bakışı]. Siyasi ve Beynolmelal Araştırmalar Dergisi [Dânişgah-e Hâtem al-Enbiyâ], 1(1), 1–16. https://srqpis.knu.edu.af/article-1-25-fa.pdf
Ezzati, E. (2012). Jeopolitik-e Afganistan [Afganistan'ın Jeopolitiği]. Tahran: Neşr-i Ney.
Feng, Z. (2025). "Amity, Security, Influence: Explaining China’s Policy Toward Afghanistan, 1949–2024". Journal of Contemporary China, 34(141), 1–16.
Hill, C. (2016). Foreign Policy in the Twenty-First Century (2. Baskı). London: Palgrave Macmillan.
Holsti, K. J. (1989). International Politics: A Framework for Analysis (7. Baskı). Englewood Cliffs: Prentice Hall.
Husam, A. (2022). İran va Keshmaekesh-e Qodrat-haye Mantaqe'i va Beynolmelal dar Afganistan Bad az Khoruj-e Amrika [İran ve Afganistan'da Bölgesel-Uluslararası Güç Çatışması]. [Araştırma Makalesi], 1–40.
International Crisis Group [ICG]. (2022). Treading Lightly: China's Footprint in Taliban-led Afghanistan. Brüksel: International Crisis Group.
International Trade Centre [ITC]. (2023). Trade Map Database. https://www.trademap.org (Erişim Tarihi: 15.04.2026).
Keohane, R. O., & Nye, J. S. (1977). Power and Interdependence: World Politics in Transition. Boston: Little, Brown.
Kumar, A., & Ramachandran, V. (2024). "China’s Afghan Odyssey: From War to Prosperity in Taliban-Controlled Afghanistan". China Quarterly of International Strategic Studies, 10(3), 309–336.
Mackinder, H. J. (1904). "The Geographical Pivot of History". The Geographical Journal, 23(4), 421–437.
Manish, & Kaushik, P. (2023). "China’s Interests in Afghanistan: An Assessment Post US Withdrawal". Journal of Asian Security and International Affairs, 10(2), 155–178.
Manish, & Mani, A. (2024). "Taliban 2.0 and the BRI: A Text Analysis of China’s Balancing Act". Strategic Analysis, 47(6), 503–519.
Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. New York: W. W. Norton. [Not: Makale boyunca savunmacı realizm ile saldırgan realizm tartışmasında genel referans olarak kullanılmıştır.]
Mohammad Nia, M., & Pourhassan, N. (2023). "Khoruj-e Nezami-ye Iyalat-e Mottahede az Afganistan va Çerkhesh be Sharq-e Asia" [ABD'nin Afganistan'dan Askerî Çekilmesi ve Doğu Asya'ya Dönüş]. Uluslararası İlişkiler Araştırmaları Dergisi, 1(77), 9–11.
Mujaddedi, M. (2020). Ravabet-e Beyne'l-Milel [Uluslararası İlişkiler] (1. Baskı). Kabil: Âzim Yayınları.
Nazari Sabzvari, S., Banai, R., & Caferi, M. (2023). "Peyvand-e Khoruj-e Amrika az Afganistan bar Çin va Hend" [ABD'nin Afganistan'dan Çekilmesinin Çin ve Hindistan'a Yansımaları]. Mederiyyet-e Raohbordi va Âyende-Pajuhi Dergisi, 5(2), 11–13. https://journal.tolouemehr.ac.ir/article_175838_161dd34bf838ad33f3270e5ee519a6b9.pdf
Nye, J. S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: PublicAffairs.
Oğuş, N. (2024). "Büyük Güçlerin Enerji Jeopolitiği Hâkimiyeti Üzerinden Hegemonya Stratejileri: Afganistan Örneği". Erciyes Akademi, 38(1), 22–27.
Paul, T. V. (2018). Restraining Great Powers: Soft Balancing from Empires to the Global Era. New Haven: Yale University Press.
Raofi, F. (2022). "Afganistan-Çin İlişkilerinde Ortaklık Politikaları ve Bölgesel Rekabet". Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 9(86), 1533–1545.
Sajjadpour, S. M. K. (2016). Siasat-e Kharejī va Eqtesad-e Siyasi-ye Beynolmelal [Dış Politika ve Uluslararası Siyasi Ekonomi]. Tahran: Vezarat-e Omur-e Kharejeh.
Stockholm International Peace Research Institute [SIPRI]. (2022). SIPRI Yearbook 2022: Armaments, Disarmament and International Security. Oxford: Oxford University Press.
United Nations Comtrade [UN Comtrade]. (2023). United Nations Comtrade Database. https://comtradeplus.un.org (Erişim Tarihi: 15.04.2026).
U.S. Geological Survey [USGS]. (2023–2024). Afghanistan Minerals Yearbook 2023–2024. Reston, VA: U.S. Department of the Interior.
Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. Reading: Addison-Wesley.
Westcott, S. P. (2022). "The Pragmatic Neighbour: China's Afghanistan Policy 2001–2021". Journal of Asian Security and International Affairs, 9(3), 446–461.
World Bank. (2023). Afghanistan Economic Update 2023. Washington D.C.: World Bank.
Yin, R. K. (2018). Case Study Research and Applications: Design and Methods (6. Baskı). Los Angeles: Sage Publications.
Zakeria, I. (2024). "From Republic to Emirate: Afghan Transformation and Afghanistan–China Relations". China Quarterly of International Strategic Studies, 10(1), 45–67.
Zhao, H. (2016). "Afghanistan and China's New Neighbourhood Diplomacy". International Affairs, 92(4), 891–908.
Zhu, Y. (2018). "China's Afghanistan Policy Since 9/11: Stages and Prospects". Asian Survey, 58(2), 281–301
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
