Eko-Anksiyete ve Öznel İyi Oluş: Yaşamda Anlam ve Çevreci Davranış Bağlamında Bir Literatür Değerlendirmesi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23070372Anahtar Kelimeler:
Eko-anksiyete, öznel iyi oluş, yaşamda anlam, anlam arayışı, çevreci davranışÖzet
Bu çalışmanın amacı, eko-anksiyete ile öznel iyi oluş arasındaki ilişkiyi yaşamda anlam ve çevreci davranış bağlamında literatüre dayalı olarak değerlendirmektir. Çalışmada kuramsal açıklamalar ve ampirik bulgular, kavramsal kapsamları ve yöntemsel sınırları dikkate alınarak birlikte ele alınmıştır. Değerlendirme; eko-anksiyetenin tanımlanması, öznel iyi oluşun yaşam doyumu ve duygulanım bileşenleri, yaşamda anlamın varlığı ile anlam arayışı arasındaki ayrım ve çevreci davranışların farklı boyutları etrafında yapılandırılmıştır. İncelenen çalışmalar, eko-anksiyetenin psikolojik sıkıntı ve gündelik işlevsellikte güçlüklerle ilişkili olabildiğini, ancak çevresel eylemle de pozitif ilişkiler gösterebildiğini ortaya koymaktadır. Bu iki bulgu birbirini dışlamamakta; çevresel katılımın bulunması, kaygının psikolojik yükünün ortadan kalktığını göstermemektedir. Anlamın varlığı genel olarak daha yüksek iyi oluşla ilişkiliyken, anlam arayışının ilişkileri daha karmaşıktır. Bununla birlikte, genel anlam literatüründeki bulgular, yaşamda anlamın eko-anksiyete karşısında kanıtlanmış bir aracı veya koruyucu rol üstlendiği şeklinde yorumlanamaz. Çevreci davranışların kaygı ve iyi oluşla ilişkileri değerlendirilirken davranış türü, maliyet ve eylem olanakları dikkate alınmalıdır. Ayrıca davranış niyetleri gerçekleşmiş eylemlerden, çevreyi koruma amacı ise davranışın çevresel etkisinden ayrılmalıdır. Tanım ve ölçüm farklılıkları, öz bildirime dayalı veriler ve kesitsel desenler, bulguların karşılaştırılmasını ve nedensel çıkarımları sınırlandırmaktadır. Sonuç olarak eko-anksiyetenin öznel iyi oluşla ilişkisi, anlamın farklı boyutları ve çevreci davranışların gerçekleştiği koşullarla birlikte değerlendirilmelidir. Gelecekteki araştırmalarda iyi oluş bileşenlerinin ayrı incelenmesi, tekrarlı ölçümlerden yararlanılması ve davranış bildirimlerinin gözlemsel göstergelerle desteklenmesi önerilmektedir. Uygulamalarda ise çevresel eylem, iyi oluşu artıracağı önceden kabul edilen bir çözüm olarak sunulmamalı; bireylerin deneyimleri, kaynakları ve toplumsal koşulları gözetilmelidir.
Referanslar
Ágoston, C., Balázs, B., Mónus, F., & Varga, A. (2024). Age differences and profiles in pro-environmental behavior and eco-emotions. International Journal of Behavioral Development, 48(2), 132–144. https://doi.org/10.1177/01650254231222436
Akkaya, E. C., Sarı, E., Şahin, M. N., Rumeli, Y., Darıcı, E., Kayıklık, H. İ., & Sayılan, G. (2025). Pro-environmental behaviors in Türkiye: A scale development study. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 65(1), 157–187. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2025.65.1.6
Berry, H. L., Waite, T. D., Dear, K. B. G., Capon, A. G., & Murray, V. (2018). The case for systems thinking about climate change and mental health. Nature Climate Change, 8(4), 282–290. https://doi.org/10.1038/s41558-018-0102-4
Bourque, F., & Cunsolo Willox, A. (2014). Climate change: The next challenge for public mental health? International Review of Psychiatry, 26(4), 415–422. https://doi.org/10.3109/09540261.2014.925851
Clayton, S., & Karazsia, B. T. (2020). Development and validation of a measure of climate change anxiety. Journal of Environmental Psychology, 69, Article 101434. https://doi.org/10.1016/j.jenvp. 2020.101434
Clayton, S., Manning, C. M., Krygsman, K., & Speiser, M. (2017). Mental health and our changing climate: Impacts, implications, and guidance. American Psychological Association; ecoAmerica. https://www.apa.org/news/press/releases/2017/03/mental-health-climate.pdf
Coffey, Y., Bhullar, N., Durkin, J., Islam, M. S., & Usher, K. (2021). Understanding eco-anxiety: A systematic scoping review of current literature and identified knowledge gaps. The Journal of Climate Change and Health, 3, Article 100047. https://doi.org/10.1016/j.joclim.2021.100047
Cosh, S. M., Ryan, R., Fallander, K., Robinson, K., Tognela, J., Tully, P. J., & Lykins, A. D. (2024). The relationship between climate change and mental health: A systematic review of the association between eco-anxiety, psychological distress, and symptoms of major affective disorders. BMC Psychiatry, 24(1), Article 833. https://doi.org/10.1186/s12888-024-06274-1
Davì, D., Lo Destro, C., & Melchiori, F. (2026). How does eco-anxiety relate to pro-environmental behavior? A correlational meta-analysis with clinical and social implications. Social Sciences, 15(2), Article 88. https://doi.org/10.3390/socsci15020088
Diener, E. (1984). Subjective well-being. Psychological Bulletin, 95(3), 542–575. https://doi.org/10.1037/0033-2909.95.3.542
Diener, E., Suh, E. M., Lucas, R. E., & Smith, H. L. (1999). Subjective well-being: Three decades of progress. Psychological Bulletin, 125(2), 276–302. https://doi.org/10.1037/0033-2909.125.2.276
Gago, T., Sargisson, R. J., & Milfont, T. L. (2024). A meta-analysis on the relationship between climate anxiety and wellbeing. Journal of Environmental Psychology, 94, Article 102230. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2024.102230
Hickman, C., Marks, E., Pihkala, P., Clayton, S., Lewandowski, R. E., Mayall, E. E., Wray, B., Mellor, C., & van Susteren, L. (2021). Climate anxiety in children and young people and their beliefs about government responses to climate change: A global survey. The Lancet Planetary Health, 5(12), e863–e873. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(21)00278-3
Hogg, T. L., Stanley, S. K., O’Brien, L. V., Watsford, C. R., & Walker, I. (2024). Clarifying the nature of the association between eco-anxiety, wellbeing and pro-environmental behaviour. Journal of Environmental Psychology, 95, Article 102249. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2024.102249
Kerse, Y., & Kerse, G. (2025). The effect of eco-anxiety on pro-environmental behaviors and mental well-being: A parallel mediation model. BMC Psychology, 13(1), Article 1155. https://doi.org/10.1186/s40359-025-03501-6
Krumm, L. (2024). The relationship between pro-environmental behavior, subjective well-being, and environmental impact: A meta-analysis. Environmental Research Letters, 19(9), Article 094056. https://doi.org/10.1088/1748-9326/ad6888
Kurth, C., & Pihkala, P. (2022). Eco-anxiety: What it is and why it matters. Frontiers in Psychology, 13, Article 981814. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.981814
Lewandowski, R. E., Clayton, S. D., Olbrich, L., Sakshaug, J. W., Wray, B., Schwartz, S. E. O., Augustinavicius, J., Howe, P. D., Parnes, M., Wright, S., Carpenter, C., Wiśniowski, A., Perez Ruiz, D., & Van Susteren, L. (2024). Climate emotions, thoughts, and plans among US adolescents and young adults: A cross-sectional descriptive survey and analysis by political party identification and self-reported exposure to severe weather events. The Lancet Planetary Health, 8(11), e879–e893. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(24)00229-8
Lutz, P. K., Zelenski, J. M., & Newman, D. B. (2023). Eco-anxiety in daily life: Relationships with well-being and pro-environmental behavior. Current Research in Ecological and Social Psychology, 4, Article 100110. https://doi.org/10.1016/j.cresp.2023.100110
Ogunbode, C. A., Doran, R., Hanss, D., Ojala, M., Salmela-Aro, K., van den Broek, K. L., Bhullar, N., Aquino, S. D., Marot, T., Schermer, J. A., Wlodarczyk, A., Lu, S., Jiang, F., Maran, D. A., Yadav, R., Ardi, R., Chegeni, R., Ghanbarian, E., Zand, S., . . . Karasu, M. (2022). Climate anxiety, wellbeing and pro-environmental action: Correlates of negative emotional responses to climate change in 32 countries. Journal of Environmental Psychology, 84, Article 101887. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2022.101887
Pihkala, P. (2020). Anxiety and the ecological crisis: An analysis of eco-anxiety and climate anxiety. Sustainability, 12(19), Article 7836. https://doi.org/10.3390/su12197836
Steg, L., & Vlek, C. (2009). Encouraging pro-environmental behaviour: An integrative review and research agenda. Journal of Environmental Psychology, 29(3), 309–317. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2008.10.004
Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M. (2006). The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 53(1), 80–93. https://doi.org/10.1037/0022-0167.53.1.80
Steger, M. F., Kashdan, T. B., Sullivan, B. A., & Lorentz, D. (2008). Understanding the search for meaning in life: Personality, cognitive style, and the dynamic between seeking and experiencing meaning. Journal of Personality, 76(2), 199–228. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2007.00484.x
Stern, P. C. (2000). Toward a coherent theory of environmentally significant behavior. Journal of Social Issues, 56(3), 407–424. https://doi.org/10.1111/0022-4537.00175
Venhoeven, L. A., Bolderdijk, J. W., & Steg, L. (2013). Explaining the paradox: How pro-environmental behaviour can both thwart and foster well-being. Sustainability, 5(4), 1372–1386. https://doi.org/10.3390/su5041372
Whitmarsh, L., Player, L., Jiongco, A., James, M., Williams, M. O., Marks, E., & Kennedy-Williams, P. (2022). Climate anxiety: What predicts it and how is it related to climate action? Journal of Environmental Psychology, 83, Article 101866. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2022.101866
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
